Tại Việt nam ngưỡng nghèo được đánh giá thông qua chuẩn nghèo, dựa
trên các tính toán của các cơ quan chức năng như Tổng cục Thống kê hay Bộ
Lao động-Thương binh và Xã hội (MOLISA).
Chuẩn nghèo theo Tổng cục Thống kê được xác định dựa trên cách tiếp cận
của Ngân hàng Thế giới (WB), gồm hai mức:
• Nghèo lương thực thực phẩm: tổng chi dùng chỉ tính riêng cho phần lương
thực thực phẩm, làm sao để đảm bảo lượng dinh dưỡng tối thiểu cho một
người là 2100 kcal/ngày đêm;
• Nghèo chung: tổng chi dùng cho cả giỏ hàng tiêu dùng tối thiểu, được xác
định bằng cách ước lượng tỷ lệ: 70% chi dùng dành cho lương thực thực
phẩm, 30% cho các khoản còn lại.
Theo cách xác định trên, năm 1998 chuẩn nghèo lương thực thực phẩm của
Việt nam bằng 107,234 VND/tháng; chuẩn nghèo chung bằng 149,156
VND/tháng. Năm 2006 các mức chuẩn này đã được xác định lại. Để đánh giá
chính xác ngưỡng nghèo cho các thời điểm, các mức chuẩn cần hiệu chỉnh lại
theo chỉ số giá tiêu dùng.
Chuẩn nghèo của Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội được xác định một
cách tương đối bằng cách làm tròn số và áp dụng cho từng khu vực và vùng miền
khác nhau (nông thôn miền núi, hải đảo, nông thôn đồng bằng, thành thị)
1.2. Biểu hiện nghèo đói
a. Về thu nhập:
Đa số những người nghèo có cuộc sống rất khó khăn, cực khổ. Họ có mức
thu nhập thấp. Điều này do tính chất công việc của họ đem lại. Người nghèo
thường làm những công việc đơn giản, lao động chân tay nhiều, công việc cực
nhọc nhưng thu nhập chẳng được là bao. Hơn thế nữa, những công việc này lại
5
thường rất bấp bênh, không ổn định, nhiều công việc phụ thuộc vào thời vụ và có
tính rủi ro cao do liên quan nhiều đến thời tiết (chẳng hạn như mưa, nắng, lũ lụt,
hạn hán, động đất ). Các nghề thuộc về nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp là
những ví dụ cho vấn đề này. Do thu nhập thấp nên việc chi tiêu cho cuộc sống
của những người nghèo là rất hạn chế. Hầu hết các nhu cầu cơ bản, tối thiểu của
con người như cái ăn, cái mặc, chỗ ở chỉ được đáp ứng với mức độ rất thấp, thậm
chí còn không đủ. Nhiều người rơi vào cảnh thiếu ăn liên miên: chưa nói đến vấn
đề đủ dinh dưỡng, riêng việc đáp ứng lượng Kcalo cần thiết, tối thiểu cho con
người để có thể duy trì hoạt động sống bình thường họ cũng chưa đáp ứng được,
hoặc đáp ứng một cách khó khăn. Điều này đã kéo theo hàng loạt các vấn đề
khác như làm giảm sức khoẻ của người nghèo, do đó giảm năng suất lao động, từ
đó giảm thu nhập cứ như thế, nó đã tạo nên vòng luẩn quẩn mà người nghèo rất
khó thoát ra được.
Thu nhập thấp đã tạo nên tình trạng thiếu tài sản ở những người nghèo. Tài
sản ở đây có thể là tài sản vật chất, tài sản con người, tài sản tự nhiên, tài sản tài
chính, tài sản xã hội. Tài sản con người thể hiện ở khả năng có được sức lao
động cơ bản, kỹ năng và sức khoẻ tốt. Như đã trình bày ở trên, do thu nhập thấp
nên người nghèo không thể đáp ứng một cách đầy đủ nhu cầu về lương thực thực
phảam. Ăn uống cực kì thiếu thốn cộng với lao động nặng nề đã làm giảm sức
khoẻ của người nghèo do đó cũng không đảm bảo được các kỹ năng cũng như
sức lao động cơ bản. Tài sản tự nhiên như đât đai, thiếu tài sản tự nhiên có nghĩa
là thiếu, không có hoặc có nhưng đất đai quá cằn cỗi, không thể canh tác được.
Tài sản vật chất ở đây như nhà ở, phương tiện sản xuất - người nghèo có rất ít
hoặc hầu như không có các phương tiện sản xuất. Điều này đã hạn chế khả năng
lao động của họ, làm họ khó khăn hơn nhiều so với những người có đủ phương
6
tiện sản xuất nó cũng làm giảm thu nhập của họ. Còn về nhà ở, đại đa số người
nghèo sống trong những căn nhà tạm bợ, dột nát, chật chội. Nhiều căn nhà không
đủ đảm bảo an toàn, không bảo đảm sức khoẻ cho những người sống trong đó.
Do không có những tài sản giá trị để bảo đảm nên người nghèo cũng có rất ít khả
năng tiếp cận với các tổ chức cho vay vốn, do thu nhập thấp nên người nghèo
cũng không có khả năng tiết kiệm nhiều. Đó chính là thiếu hụt tài sản tài chính.
Còn tài sản xã hội, như các mối quan hệ và trách nhiệm đối với nhau để khi cần
có thể nhờ cậy và ảnh hưởng chính trị đối với các nguồn lực, đối với người
nghèo điều này cũng rất hạn chế, do thu nhập thấp, lúc nào cũng phải lo chạy ăn
đủ bữa nên người nghèo không quan tâm hoặc không có khả năng tham gia
nhiều vào các mối quan hệ xã hội. Một điều cản trở nữa là, hầu hết khi tham gia
vào các nhóm, tổ chức nào đó cũng đều phải đóng một khoản phí nhất định,
người nghèo lo ăn còn chưa đủ, nói gì đến việc bỏ tiền tham gia nhóm, hội nào
đó. Điều này đã làm cho người nghèo dần bị cô lập và do đó khó nhận được sự
giúp đỡ từ các nhóm, hội khi gặp khó khăn.
b. Thiếu dịch vụ về y tế - giáo dục
Những người nghèo có nguy cơ mắc phải các bệnh thông thường cao như
ốm đau, các bệnh về đường giao tiếp, tình trạng sức khoẻ không được tốt do ăn
uống không đảm bảo, lao động cực nhọc. Người nghèo thường sống ở những
vùng có điều kiện vệ sinh, y tế thấp, còn nhiều hạn chế, chẳng hạn, họ không
được sử dụng nguồn nước sạch, không có công trình phụ hợp vệ sinh, điều này
cũng làm giảm đáng kể sức khoẻ của họ. Nó đã dẫn đến tình trạng tỷ lệ chết của
trẻ sơ sinh trong nhóm hộ nghèo, số trẻ bị suy dinh dưỡng và số bà mẹ mang thai
thiếu máu rất cao. Có điều này là do người nghèo có thu nhập thấp, không đủ trả
khoản tiền viện phí lớn cũng như các chi phí thuốc men khác, thêm vào đó có thể
7
do đối xử bất bình đẳng trong xã hội, người nghèo không được quan tâm chữa trị
bằng người giàu nên tỷ lệ tiếp cận các dịch vụ y tế của người nghèo là rất thấp.
Bên cạnh đó, do nhận thức của người nghèo, họ thường không quan tâm lắm
bệnh tật của mình, khi bị bệnh họ thường cố tự chạy chữa bằng mọi biện pháp rẻ
tiền, chỉ đến khi bệnh trở nên trầm trọng họ mới vào viện vì vậy việc điều trị
đem lại hiệu quả không cao mà còn tốn thêm nhiều khoản tiền không đáng có.
Tình trạng giáo dục đối với người nghèo cũng là vấn đề đáng thất vọng.
Hầu hết những người nghèo không đủ điều kiện học đến nơi đến chốn. Tỷ lệ thất
học, mù chữ ở hộ nghèo, đói cao. Có tình trạng như vậy là do các gia đình này
không thể trang trải được các chi phí về họctập của con cái họ như tiền học phí,
tiền sách vở đi học, họ sẽ mất đi một lao động trong gia dình. Những người
nghèo cũng đã nhận thức rõ được tầm quan trọng của học thức với nghèo đói
nhưng vấn đề học phí của con em họ quả là vấn đề quá khó khăn với tình hình tài
chính của gia đình. Một phụ nữ đã nói: “Các con tôi đã sẵn sàng tới trường vào
tháng 9, nhưng tôi không biết làm thế nào để có thể cho cả ba đứa tới trường. ở
một số nước, trẻ em phải thôi học bởi lỡ hạn nộp học phí đến đúng vào lúc mà
gia đình không có khả năng thanh toán nhất.
Tóm lại, y tế - giáo dục là vấn đề được nhiều người nghèo quan tâm, họ
cũng đã hiểu rõ tầm quan trọng của các yếu tố này tới bản thân họ cũng như
tương lai của họ và gia đình nhưng do thu nhập thấp, không đủ trang trải, học
phí, viện phí, họ đành phải để con cái thôi học, người bệnh không được khám và
chữa chạy đúng mức, kịp thời, hầu hết các người nghèo không được tiếp cận với
các dịch vụ y tế. Điều này đã làm ảnh hưởng đến sức khoẻ của họ, giảm sức
khoẻ cũng như hạn chế cơ hội phát triển của các thế hệ sau.
c. Nguy cơ dễ bị tổn thương
8
Ở những người nghèo, nguy cơ dễ bị tổn thương là nhân tố luôn đi kèm với
sự khốn cùng về vật chất và con người. Vậy nguy cơ dễ bị tổn thương là gì? Nó
chính là nguy cơ mà người nghèo phải đối mặt với nhiều loại rủi ro như bị ngược
đãi, đánh đập, thiên tai, bị thôi việc, phải nghỉ học Nói cách khác, những rủi ro
mà người nghèo phải đối mặt do tình trạng nghèo hèn của họ chính là nguyên
nhân khiến họ rất dễ bị tổn thương. Những người nghèo do tài sản ít, thu nhập
thấp, họ chỉ có thể trang trải hạn chế, tối thiểu các nhu cầu thiết yếu nhất của
cuộc sống. Vì vậy, khi rủi ro xảy ra họ rất dễ bị tổn thương và rất khó vượt qua
được các cú sốc có hại, những cú sốc mang tính tạm thời mà những người có
nhiều tài sản hơn dễ dàng vượt qua được. Do thu nhập thấp, người nghèo có rất ít
khả năng tiếp cận với các cơ hội tăng trưởng kinh tế, vì thế họ thường phải bỏ
thêm các chi phí không đáng có hoặc giảm thu nhập. ở các hộ nghèo, khi có rủi
ro xảy ra như mất cắp hay có người bị ốm đau thì họ dễ bị rơi vào tình trạng
khủng hoảng, làm đảo lộn cuộc sống của cả gia đình mà một thời gian lâu sau
mới có thể phục hồi được. Cũng có khi việc khắc phục những rủi ro trong ngắn
hạn có thể làm trầm trọng thêm sự khốn cùng của họ trong dài hạn. Chẳng hạn,
ví dụ trên, do thiếu tài sản nên để chạy chữa cho một người bị ốm, gia đình đã
buộc phải quyết định cho một đứa con nghỉ học hay họ phải bán trâu, bò, ngựa
những phương tiện lao động cần thiết của gia đình. Cũng có thể người bệnh thì
không khỏi được còn gia đình từ cảnh khá giả rơi vào cảnh khốn cùng. Như vậy,
nếu có thêm một vài sự kiện nghiêm trọng nữa xảy ra thì sự suy sụp đến cùng
kiệt là điều khó tránh khỏi với người nghèo.
Nguy cơ dễ bị tổn thương đã tạo nên một tâm lý chung của người nghèo là
sợ phải đối mặt với rủi ro, vì vậy họ luôn né tránh với những vấn đề mang tính
rủi ro cao, kể cả khi điều đó có thể đem lại nhiều lợi ích cho họ nếu thành công
9
(ví dụ đầu tư vào giống lúa mới, áp dụng phương thức sản xuất mới ) chính
điều này đã làm họ sống tách biệt với xã hội bị cô lập dần với guồng quay của thị
trường và do vậy cuộc sống của họ càng trở nên bần cùng hơn.
Hiện nay trên thế giới có gần một nửa dân số sống dưới mức 2 USD/ ngày
1
và cứ 8 trong số 100 trẻ em không sống được đến 5 tuổi. Ngày 9-12-2008, tổ
chức “Lương Nông Thế Giới” gọi tắt là FAO đã công bố bản báo cáo về tính
trạng nghèo đói trên thế giới. Theo đó thì khủng hoảng lương thực đã đấy thêm
khoảng 40 triệu người lâm vào cảnh nghèo đói. Hiện nay có 963 triệu người phải
chịu cảnh sống dưới 2USD/ ngày và vẫn tiếp tục tăng, và phần lớn tập trung tại 7
quốc gia thuộc miền sa mạc Sahara (65% trên tổng số 963 triệu). Cùng với vấn
đề nghèo đói không thế không nhắc đến tình trạng phân hóa giàu nghèo ngày
một sâu sắc và có xu hướng gia tăng ngày một nhanh. Quá trình này khó có thể
đảo ngược và trở thành vấn đề lớn mang tính chính trị toàn cầu được cộng đồng
quốc tế quan tâm từ những thập kỷ của thế kỉ XX.
Vậy thực trạng của vấn đề này ra sao, nguyên nhân thế nào và có giải pháp
nào đẩy lùi nghéo đói hay không, tất cả sẽ được trình bày trong phần sau để các
bạn có cái nhìn sâu sắc hơn về vấn đề này.
1 TÍnh theo PPP, ngưỡng nghèo theo WB
10
2. Thực trạng nghèo đói:
2.1. Thực trạng chung
Theo số liệu của ngân hàng thế giới về nghèo đói, số người nghèo đói trên
thế giới đang ở một mức vượt xa so vời những suy nghĩ chủ quan của mỗi người:
chuẩn nghòe mới được định nghĩa là sống trong khoảng tương đương
1,25$/ngày. Theo số liệu thống kê mới nhất của WB thì có tới 1,4 tỉ người trong
khu vực đó. Và đến 80% dân số thế giới sống với mức ít hơn 10$/ngày.
Và đáng chú ý hơn là hầu như tất cả số dân sống trong tình trạng nghèo
đói phần lớn đều ở các nước đang phát triển và các nước thuộc thế giới thứ ba.
Thực trạng đói nghèo trên thế giới đang diễn ra theo chiều hướng rất đáng
báo động. Theo một nghiên cứu của WB, nguy cơ đối với người nghèo đang tiếp
tục gia tăng trên quy mô toàn cầu, và tốc độ tăng trưởng kinh tế suy giảm trong
năm 2009 đã đẩy thêm 53 triệu người nữa rơi vào tình trạng nghèo đói, thêm vào
con số 130-155 triệu người của năm 2008, khi giá nhiên liệu và thực phẩm tăng
cao.
Suy thoái kinh tế dự kiến mỗi năm sẽ đe dọa thêm mạng sống của 200.000
đến 400.000 trẻ em trong giai đoạn 2010-2015, theo đó 1,4 đến 2,8 triệu trẻ em
có thể bị tử vong nếu khủng hoảng tiếp diễn.
Chỉ số đói nghèo toàn cầu (GHI) được đánh giá trên 3 dấu hiệu cơ bản: tỉ
lệ người thiếu ăn, mức độ phổ biến tình trạng suy dinh dưỡng của trẻ em dưới 5
tuổi; tỉ lệ tử vong của trẻ em dưới 5 tuổi. Nhìn chung, trong những năm từ 1990
đến 2009, GHI trung bình của thế giới đã giảm gần 1/5. Nhiều quốc gia đã giải
quyết tốt vấn đề dinh dưỡng cho trẻ em. Tuy nhiên, tỉ lệ tử vong của trẻ em dưới
5 tuổi và tỉ lệ người thiếu ăn vẫn còn khá cao.
11
Đói nghèo giết chết hơn 30.000 trẻ dưới 5 tuổi trên khắp thế giới mỗi
ngày, báo cáo của Manos Unidas - một tổ chức phi chính phủ (NGO) Tây Ban
Nha, Manos Unidas (United Hands) cho biết điều này có nghĩa là có khoảng 11
triệu trẻ em chết mỗi năm vì nghèo đói, trong đó có 7 triệu trẻ dưới 5 tuổi; 130
triệu trẻ không được đi học và 82 triệu trẻ bị mất tuổi thơ bởi phải kết hôn quá
sớm. Cũng theo báo cáo của Manos Unidas cũng cho hay hiện có 15 triệu trẻ em
trên thế giới bị mồ côi vì AIDS, đa số rơi vào trẻ ở Nam Phi; 246 triệu trẻ phải đi
làm khi chưa đủ tuổi lao động, trong đó có 72 triệu trẻ dưới 10 tuổi. Trong khi
đó, theo ước tính của Liên Hiệp Quốc, có khoảng 100 triệu trẻ em trên thế giới
không có nhà cửa và đang sống trên các đường phố. Trước thực trạng này, Liên
Hiệp Quốc (LHQ) kêu gọi các nước cải thiện điều kiện y tế và vệ sinh, giảm tỉ lệ
tử vong của trẻ em, cải thiện tình trạng đói nghèo và tạo điều kiện cho trẻ em phổ
cập giáo dục tiểu học.
Báo cáo của "Sodexho Foundation", một tổ chức từ thiện chuyên theo dõi
về nạn nghèo đói ở Mỹ, cho biết, nạn nghèo đói ở nước này trong nhiều năm qua
không giảm mà còn có chiều hướng tăng. Theo thống kê, trong năm 2005, toàn
nước Mỹ có khoảng 35 triệu người thường xuyên không đủ ăn, phải sống dựa
vào các nguồn từ thiện. Trong 90 tỉ USD chi cho người nghèo hàng năm, tới 66,7
tỉ USD dành cho y tế và chữa bệnh; 14,5 tỉ USD chi dưới các dạng tem phiếu
hoặc các suất ăn từ thiện hàng ngày; 9,2 tỉ USD bị thiệt hại do năng suất lao
động giảm.
Tổ chức từ thiện Finn Care của Anh công bố một nghiên cứu cho thấy
khoảng 12,5 triệu người Anh, tức 20% dân số nước này, đang sống dưới mức
nghèo đói (theo chuẩn của Anh). Đây là thực tế đáng ngạc nhiên bởi Anh vốn
được xem là nền kinh tế lớn thứ tư thế giới. Hơn 140 triệu người ở châu Á bị đẩy
12
vào tình trạng cực kỳ nghèo đói trong năm 2009 khi nạn thất nghiệp gia tăng do
suy thoái kinh tế toàn cầu. Đó là cảnh báo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO)
trong bản báo cáo mang tên The Fallout in Asia được công bố ngày 18/2/2010.
Theo nhận định của ông Kuroda (Chủ tịch Ngân hàng Phát triển châu Á
(ADB), khoảng 620 triệu người ở châu Á sống dưới mức 1USD/ngày. Ít nhất
một nửa và trong số này lần lượt sống ở Ấn Độ và Trung Quốc - 2 nước có nền
kinh tế đang phát triển mạnh.
Cũng theo thống kê của Liên Hiệp Quốc, châu Phi là châu lục có tỉ lệ
thanh niên thất nghiệp cao nhất thế giới (25,6% ở khu vực Trung Đông và Bắc
Phi). Thất nghiệp là một trong những vấn đề chủ chốt gây ra nạn đói nghèo của
lục địa Đen và ảnh hưởng tiêu cực đến các chương trình và các kế hoạch phát
triển, với tỉ lệ tăng 10% mỗi năm. 32 trong số 38 nước nghèo nhất thế giới là
thuộc châu Phi. Số tiền nợ của châu Phi lên tới 425 tỉ USD. Tuổi thọ trung bình ở
châu Phi thấp nhất thế giới, 45 tuổi. Chỉ có 58% số người dân châu Phi được
dùng nước sạch.
Từ vài thập kỷ nay, tỉ lệ mù chữ tại châu Phi gia tăng, chiếm khoảng 40%
số dân châu Phi ở độ tuổi 15 và chiếm hơn 50% số phụ nữ ở độ tuổi 25. Từ nhiều
năm nay, châu Phi đã phải gánh chịu một vấn đề kinh niên là vấn đề người tị nạn.
Theo các con số chính thức, tại châu Phi có hơn 7 triệu người tị nạn và hơn 20
triệu người không có nhà cửa do hàng loạt các cuộc xung đột và nội chiến gây ra
và đã để lại một hậu quả nặng nề về nạn đói, nạn suy dinh dưỡng và kinh tế bị
đình trệ.
Nghèo đói luôn là một vấn đề cấp bách cần được giải quyết. Tuy nhiên,
không phải cái gì muốn cũng có thể giải quyết, cái gì cần cũng được đáp ứng.
13
Giữa khái niệm và thực tế; giữa điều ước và hiện thực luôn tồn tại một khoảng
cách rất lớn. Một số thông tin rất lý thú phản ảnh có thể bạn chưa biết về tình
trạng nghèo đói:
1) Đâu là mức sống hiện tại của phần lớn nhân loại?
Theo PUND, gần ½ dân số thế giới sống dưới mức sống tối thiểu, tức là dưới 2
dola/ngày. Theo thống kê, mỗi năm có khoảng 448 triệu trẻ em sơ sinh chết vì
không đủ trọng lượng. Ở các nước phát triển số trẻ em chết trước 5 tuổi lến đến
1/10. Hiện nay thế giới có 42 triệu người sống chung với bệnh HIV, trong đó 39
triệu người thuộc các nước phát triển. Riêng châu Phi, theo dự đoán của các nhà
khoa học, đến năm 2020 một số quốc gia sẽ mất đi ¼ dân số vì căn bệnh này.
Hiện nay, trên thế giới có đến 876 triệu người bị mù chữ, trong đó phụ nữ chiếm
đến 2/3.
2) Đâu là thực tế về tầng lớp trên của xã hội?
Ba người giàu nhất thế giới giàu hơn 48 nước nghèo nhất thế giới.
225 người giàu nhất sở hữu khối lượng tài sản tương đương với thu nhập
cá nhân của 47% người nghèo trên thế giới, tức là hơn 3 tỷ người.
4% tài sản của 225 người giàu nhất này có khả năng giải quyết các nhu
cầu tối thiểu như ăn, uống, sức khỏe, giáo dục trên toàn thế giới.
3) Người ta có thể giải quyết sự chênh lệch này?
Một dự án được xây dựng để giải quyết nhu cầu thiết yếu về ăn uống và
cải thiện điều kiện y tế trên thế giới với đòi hỏi một nguồn kinh phí 13 tỷ dola.
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét