PHN I: M U
Trong lch s trit hc Mỏc - Lờnin khỏi nim vt cht c hiu l tt c
nhng gỡ tn ti khỏch quan tc l nhng s tn ti ca nú khụng ph thuc vo ý
thc ca con ngi, khụng ph thuc vo quan nim ca con ngi. Theo ú thỡ vt
cht l vụ cựng vụ tn, l khụng cú gii hn, nú tn ti gia vụ lng cỏc hỡnh thc
khỏc nhau, cú th l nhng tn ti m con ngi ó bit hoc l nhng tn ti m
con ngi cha bit. ú l nhng vt cht t nhiờn hoc l nhng tn ti ca vt
cht trong i sng xó hi. Vt cht tn ti vụ cựng ln vớ d nh thiờn h, hoc vụ
cựng bộ l nhng ht c bn. ú cú th l nhng tn ti m ngi ta trc tip giỏc
quan c nhng cng cú th l nhng tn ti m khụng th trc tip giỏc quan
c nhng nú l tn ti khỏch quan. Vt cht vi t cỏch l tn ti khỏch quan thỡ
khụng tn ti cm tớnh cú ngha l con ngi khụng th dựng giỏc quan nhn bit
nhng vt cht vi t cỏch l nhng biu hin tn ti c th di nhng hỡnh thc
nht nh thỡ nú tn ti cm tớnh. Thụng qua ú thỡ con ngi mi nhn thc c
v nú. Khi nhc ti vt cht ta khụng th nhc ti vn ng, thi gian v khụng gian
l cỏc phm trự liờn quan ti s tn ti vt cht. Theo quan im trc Mỏc thỡ vt
cht ch l s chuyn dch v trớ cỏc vt th trong khụng gian v thi gian. ú l mt
quan nim rt hn ch vỡ nú khụng bao quỏt ht mi hỡnh thc ca th gii. Cũn
trong trit hc Mỏc thỡ khỏi nim vn ng c bao quỏt hn: vn ng l ton b
nhng s thay i núi chung.Th gii vt cht l vụ cựng vụ tn, do ú s vn ng
ca vt cht cng biu hin di vụ lng cỏc hỡnh thc, phng thc khỏc nhau.
Cho n tn ngy nay trỡnh khoa hc phỏt trin thỡ con ngi ó khỏm phỏ v vn
dng 5 hỡnh thc vn dng sau: Vn ng vt lý, vn ng c gii, vn ng sinh
vt, vn ng xó hi, vn ng hoỏ. 5 hỡnh thc vn ng trờn khụng tn ti bit lp
m nú cú mi quan h nh hng ln nhau, chuyn hoỏ cho nhau do ú vn ng
úng vai trũ l phng thc ca vt cht, nú l phng thc vt cht khụng
ngng phỏt trin. Cũn khụng gian v thi gian thỡ li l hai hỡnh thc tn ti c bn
ca mi tn ti vt cht.
vit bi tiu lun trit hc em xin chn ti: "Quan im ca Mỏc -
nghen v vt cht".
Trang 1
Do kin thc v tm hiu bit cũn hn ch nờn bi vit ca em khụng trỏnh
khi sai sút rt mong c cụ giỏo xem xột v gúp ý kin cho bi tiu lun ca em
c hon thin hn.
Em xin chõn thnh cm n!
Trang 2
PHN II: NI DUNG
I. Vt cht v cỏc hỡnh thc tn ti ca nú
1. Phm trự vt cht.
Vt cht vi t cỏch l phm trự trit hc ó cú lch s khong 2500 nm.
Ngay t lỳc mi ra i xung quanh phm trự vt cht ó din ra cuc u tranh
khụng khoan nhng gia ch ngha duy vt v ch ngha duy tõm. ng thi,
ging nh mi phm trự khỏc, phm trự vt cht cú quỏ trỡnh phỏt sinh v phỏt trờn
gn lin vi hot ng thc tin ca con ngi v vi s hiu bit ca con ngi v
th gii t nhiờn.
Theo quan im ca ch ngha duy tõm thỡ thc th ca th gii t nhiờn ca
th gii, c s ca mi tn ti l mt bng nguyờn tinh thn no ú, cú th l "ý chớ"
ca thng ộ, "ý nim tuyt i" vv chng hn, Platụn nh trit hc duy tõm khỏch
quan ln nht thi c cho rng vt cht bt ngu t "ý nim", s vt cm tớnh l cỏi
búng ca "ý nim". Mt khỏc, ụng t ra cm thự cm thự ch ngha duy vt, kt ti
cỏc nh duy vt, nht l cỏc mụn ca emụ out l v thn - mt ti kt ỏn t hỡnh
theo lut ca Aten thi by gi, v ó t ht tỏc phm ca ờmụrit. Hờghen nh
duy tõm khỏch quan tõm ca trit hc c in c cho rng "vt cht l do ý nim
tuyt i sinh ra". Mt khỏc, ụng cú thỏi thiờn lch i vi ch ngha duy vt, ó
c tỡnh xuyờn tc, vu khng trit hc duy vt ca Heraclit v ấpiquya. Bộccli ó h
thng hoỏ mt s quan im ca ch ngha duy tõm ch quan a ra mt s cụng
thc chung:"t ti tc l c tri giỏc". í ngha ca cụng thc l mi s tn ti
trong chng mc con ngi cm thy chỳng, cỏi gỡ ngoi tri giỏc l khụng tn ti,
khụng cú ch th thỡ khụng cú khỏch th cụng thc ny ó ph nhn khỏch quan s
tn ti ca vt cht, k c con ngi, tt yu dn ti ch ngha duy ngó, ngha l
ngoi cỏi tụi ra thỡ khụng cú cỏi gỡ ht.
Vo thi k c i cỏc nh trit hc duy vt ó ng nht vt cht núi chung
l nhng dng c th ca nú, tc l nhng vt th hu hỡnh cm tớnh ang tn ti
th gii bờn ngoi. Trung Hoa thi c i, cỏc nh duy vt coi khớ l thc th ca
th gii n thi c i phỏi Ngaya - Vaisika coi nguyờn t l thc th ca th
gii Hy Lp c i, Talet coi thc th ca th gii l nws Anaximen coi th th y
Trang 3
l khớ Hờraclit coi thc th y l la. Ph nhn quan im thc th ca th gii l
mt cht c th, mpờocl ó coi thc th v khụng khớ Anaximanctr cho rng
thc th v th gii l mt bn nguyờn t khụng xỏc nh v cht, vụ tn v mt
lng, ú l Apeirụn. nh cao ca t tng duy vt c i v vt l thuyt nguyờn
t ca Lxip, v ờmụgrip Nguyờn t l cỏc phn t cc nh, cng khụng th
xõm nhp c khụng cm giỏc c. Nguyờn t cú nhiu loi s kt hp hoc tỏch
ri nguyờn t theo trt t khỏc nhau ca khụng gian to nờn ton b th gii. Thuyt
nguyờn t cũn mang tớnh cht phỏc nhng phng oỏn thiờn ti y v cu to vt
cht ó cú ý ngha nh hng i vi s pht trin khoa hc núi chung c bit l
vt lý hc khi phỏt hin ra s tn ti hin thc ca nguyờn t.
2. Theo quan nim v vt cht thi cn i Tõy õu.
T thi k Phc Hng, c bit l thi k cn i th k XVII - XVIII, khoa
hc t nhiờn thc nghim Chõu u phỏt trin khỏ mnh. Ch ngha duy vt núi
chung v phm trự vt cht núi riờng ó cú bc phỏt trin mi cha ng nhiu yu
t bin chng. M u thi k ny ln u tiờn Copecnich chng minh mt tri l
trung tõm ó lm o ln truyn thuyt ca kinh thỏnh v quan im thn hc v th
gii. Phranxi Bờcn coi th gii vt cht tn ti khỏch quan, vt cht l tng hp cỏc
ht, coi t nhiờn l tng hp ca nhng vt th cú cht lng muụn mu, muụn v
coi vn ng l mt thuc tớnh khụng tỏch ri khi vt cht Pier Gat xng i phỏt
trin hc thuyt nguyờn t c i v cho rng th gii gm nhng nguyờn t cú c
tớnh tuyt i nh tớnh kiờn c v tớnh khụng th thụng qua. ờcỏct trong hc
thuyt vt lý duy vt ca mỡnh ó xut phỏt t vt cht vn ng gii thớch th
gii. Xpinụza cho rng ch cú t nhiờn l tn ti, t nhiờn l nguyờn nhõn t nú,
t ti thỡ t nhiờn chng cn cỏi gỡ khỏc. ễng cho rng thc th l thng nht cũn vt
hu hn thỡ nhiu vụ k .Vo th k XVIII cỏc nh duy vt Phỏp ó phỏt trin phm
trự vt cht lờn mt bc mi. irụ cho rng, trong v tr, trong con ngi, trong
mi s vt ch ch cú thc th duy nht l vt cht vt cht l nguyờn nhõn duy nht
ca mỏy múc v võn ng, ụng nờu lờn t tng bin chng rng bn tớnh c hu
ca vt cht l vn ng, vn ng l nng lc sng ng ca vt cht vn ng cú
c vt cht ang vn ng ln ng yờn. ễng coi quỏ trỡnh vn ng v phỏt trin
ca vt cht, gii t nhiờn s chn lc nhng gỡ giỳp cho ngy cng hon thin,
Trang 4
ng thi o thi nhng vt khụng thớch nghi Honbach khng nh rng t nhiờn
l nguyờn nhõn u tiờn ca vn vt. Vt cht theo honbach ú l tt c nhng gỡ tỏc
ng bng cỏch no ú vo cm giỏc ca chỳng ta tuy vy khoahc thi k ny ch
cú c hc c in phỏt trin nht, cũn cỏc ngnh khoa hc khỏc nh vt lý hc, hoỏ
hc, sin hc, a cht hc cũn trỡnh thp khoa hc lỳc ny ch yu dng li
trỡnh su tp mụ t. Tng ng vi trỡnh trờn ca khoa hc thỡ quan im
thng nht trong trit hc v khoa hc t nhiờn thi by gi ú ó chi phi trit hc
v vt cht. Ngi ta gii thớch mi hin tng t nhiờn bng s tỏc ng qua li
ca lc hp dn v lc y cacỏc phõn t vt t, theo ú cỏc phn t ca cỏc phõn
t vt th, theo ú cỏc phn t ca vt trong quỏ trỡnh vn ng l bt bin cũn cỏi
thay i ch l trng thỏi khụng gianv tp hp ca chỳng. Mi phõn bit v cht
gia vt th u b quy gim v s phõn bit v lng, mi s vn ng u b quy
gim v s phõn bit v lng, s dch chuyn v trớ trong khụng gian, mi hin
tng phc tp u b quy v cỏi gin n m t ú chỳng c thnh thnh. Nim
tin vo cỏc chõn lý trong c hc Niutn ó khin cỏc nh khoa hc ng nht vt
cht vi khi lng, coi vn ng ca vt cht ch l biu hin ca vt ng c hc,
ngun gc vn ng nm ngoi vt cht. K tha quan im nguyờn t lun c i,
cỏc nh trit hc duy vt cn i vn coi nguyờn t l phn t nh nht, khụng th
phõn chia c, tỏch ri nguyờn t vi vn ng, khụng gian vi thi gian.v.v
n cui th XIX u th k XX khi xut hin nhng phỏt minh mi trong
khoa hc t nhiờn con ngi mi cú nhng hiu bit cn bn hn sõu sc hn v
nguyờn t. Nm 1895 Ronghen phỏt hin ra tia X, mt loi mỏy in t cú bc
súng t 0,01 n 100.10
-8
cm. Nm 1896 Beccren ó phỏt hin ra hin tng phúng
x, ó bỏc b quan nim v s bt bin ca nguyờn t. Nm 1897 Jonson phỏt hin
ra in t v chng minh c in t l mt trong nhng thnh phn cu to nờn
nguyờn t. Nh phỏt minh ny, ln u tiờn trong khoa hc s tn ti hin thc ca
nguyờn t ó c chng minh bng thc nghim. Nm 1901, Kauyman ó chng
minh c khi lng ca in t khụng phi l khi lng tnh, m l khi lng
thay i theo tc vn ng ca in t. Nhng phỏt hin ú l bc tin mi ca
loi ngi trong vic nhn thc v lm ch gii t nhiờn nú bỏc bú quan nim siờu
hỡnh v vt cht. Nhng quan nim ng thi v th gii hn tt cựng ca vt cht
Trang 5
l nguyờn t hoc khi lng ó sp trc khoa hc. Vn l ch trong nhn
thc lỳc ú cỏc ht in tớch v trng in t l cỏi gỡ ú phi vt cht. õy chớnh l
mnh t ch ngha duy tõm li dng nhng ngi theo ch ngha duy vt ó
bin mt, nn tng ca ch ngha duy vt ó sp chớnh trong hon cnh nh vy
Lờnin ó khỏi quỏt nhng thnh tu ca khoa hc t nhiờn v ch rừ rng vt cht
khụng b tiờu tan,
II. Quan nim v vt cht trong trit hc Mỏc - lờnin cho rng vt cht khụng
b tiờu tan.
Cỏi b tiờu tan b bỏc b chớnh l gii hn hiu bit trc y v vt cht, l
quan im siờu hnh mỏy múc trong nhn thc khoa hc cho rng gii t nhiờn l cú
tn cựng v cu trỳc, rng gii hn cui cựng bt bin ca gii t nhiờn l nguyờn t
hoc khi lng. T ú Lờnin kt lun "in t cng vụ cựng vụ tn nh nguyờn t,
t nhiờn l vụ tn". ng thi Lờnin ch rừ rng s thay th mt s khỏi nim ny
bng mt s khỏi nim khỏc trong nhn thc v th gii ch chng t khoa hc, s
phn ỏnh hin thc khỏch quan c hon thin mói lờn, chớnh t s hiu bit ca con
ngi ngy cng sõu sc, theo ngha y m núi thỡ vt lý hcn lỳc ú ang tri qua
bc khng hong trng thnh v nguyờn nhõn ca s khng hong ú nm ngay
trong bc nhy vt ca nhn thc con ngi khi chuyn t th gii v mụ sang th
gii vi mụ. Trờn c s phõn tớch y Lờnin a ra nh ngha v phm trự vt cht,
mt nh ngha m cho ti nay cỏc khoa hc hin i vn tha nhn.
1. nh ngha v vt cht ca Lờnin.
Theo Lờnin vt cht l mt phm trự rng n cựng cc, rng nht m cho n
nay thc ra nhn thc lun vn cha vt quỏ quỏ c. Khi nh ngha phm trự
ny khụng th quy nú v vt th hoc mt thuc tớnh c th no ú, cng khụng th
quy v phm trự c th rng hn vỡ n nay cha cú phm trự no rng hn phm
trự vt cht. Do vy ch cú th nh ngha phm trự vt cht trong quan h vi ý
thc, phm trự i lp vi nú v trong quan h y, vt cht l tớnh th nht ý thc l
tớnh th hai. Bng phng phỏp nh vy nh ngha phm trự vt cht ca Lờnin
c din t nh sau:
Trang 6
"Vt cht l mt phm trự trit hc dựng ch thc ti khỏch quan c em
li cho con ngi trong cm giỏc, c cm giỏc ca chỳng ta chộp li chp li,
phn ỏnh v tn ti khong l thuc vo cm giỏc".
nh ngha trờn Lờnin phõn bit hai vn quan trng: Trc ht cn phõn
bit vt cht vi t cỏch l phm trự trit hc vi cỏc quan nim ca khoa hc t
nhiờn v cu to v nhng thuc tớnh c th ca i tng cỏc dng vt cht khỏc
nhau. Vt cht vi t cỏch l phm trự trit hc nú ch vt cht núi chung, vụ hn, vụ
tn khụng sinh ra, khụng mt i, cũn cỏc i tng cỏc dng vt cht khoa hc c
th nghiờn cu u cú gii hn nú sinh ra v mt i chuyn hoỏ thnh cỏi khỏc.
Vỡ vy, khụng th ng nht vt cht núi chung vi nhng dng c th ca vt chỏt
nh cỏc nh duy vt trng lch s c i, cn i ó lm.
Th hai l trong nhn thc lun, khi vt cht i lp vi ý thc, cỏi quan trng
nhn bit vt cht chớnh l nhng thuc tớnh khỏch quan khỏch quan theo Lờnin
l "cỏi ang tn ti c lp vi loi ngi vi cm giỏ ca con ngi". Trong i
sng xó hi "vt cht l cỏi tn ti xó hi khụng ph thuc vo ý thc xó hi ca con
ngi". V mt nhn thc lun thỡ khỏi nim vt cht khụng cú gỡ khỏc hn". Thc
ti khỏch quan tn ti c lp vi ý thc con ngi v c ý thc con ngi phn
ỏnh".
Nh vy nh ngha phm trự vt cht ca Lờnin bao gm nhng ni dung c
bn sau õy:
- Vt cht l cỏi tn ti khỏch quan bờn ngoi ý thc v khụng ph thuc vo ý
thc, bt k s tn ti y con ngi nhn ó nhn thc c hay cha nhn thc
c.
- Vt cht l cỏi gõy nờn cm giỏc con ca con ngi khi giỏn tip hoc trc
tip tỏc ng lờn giỏc quan ca con ngi.
-Cm giỏc, t duy ý thc ch l s phn ỏnh ca vt cht.
Vi nhng ni dung c bn trờn phm trự vt cht trong nh ngha ca Lờnin
cú nhiu ý ngha to ln.
Khi khng nh vt cht l thc ti khỏch quan c em li cho con ngi
trong cm giỏc "tn ti khụng l thuc vo cm giỏc". Lờnin ó tha nhn rng trong
nhn thc lun, vt cht l tớnh th nht, l ngun gc khỏch quan ca cm giỏc ý
Trang 7
thc. V khi khng nh vt cht l cỏi m chỳng ta chộp li, chp li, phn ỏnh.
Lờnin mun nhn mnh rng bng nhng hng thc nhn thc khỏc nhau con
ngi cú th nhn thc c th gii vt cht. Nh vy, nh ngha vt cht ca
Lờnin ó bỏc b thuyt khụng th bit, ó khc phc ó khc phc c nhng
khim khuyt trong cỏc quan im siờu hỡnh mỏy múc v vt cht. ng thi nh
ngha vt cht ca Lờnin cũn cú ý ngha nh hng i vi khoa hc c th trong
vic tỡm kim cỏc dng hoc cỏc hỡnh thc mi ca vt th trong th gii.
Khi nhn thc c hin tng i sng xó hi, nh ngha vt cht ca Lờnin
cho phộp xỏc nh cỏi gỡ l vt cht trong lnh vc xó hi t ú giỳp cỏc nh khoa
hc cú c s lý lun gii thớch nhng nguyờn nhõn cui cựng ca bin c xó hoo,
nhng nguyờn nhõn thuc v s vn ng ca phng thc sn xut trờn c s y
ngi ta cú th tỡm ra cỏc phng ỏn ti u thỳc y xó hi phỏt trin.
2. Vt cht v vn dng
Trong trit hc bn v phm trự vt cht luụn gn lin vi vic phi bn v ti
cỏc phm trự liờn quan ti s tn ti ca nú. ú l phm trự vn ng khụng gian v
thi gian. ú l phm trự vn ng khụng gian v thi gian. Nhng phm trự trờn
xut hin sm trong lch s trit hc.
Cựng vi thi gian, ni dung ca cỏc phm trự trờn ó c lm phong phỳ
hn, sõu sc hn nh s phỏt trin ca cỏc khoa hc c th. Khỏc vi khoa hc
chuyờn bit, trit hc khụng nghiờn cu nhng biu hin c th ca cỏc phng thc
tn ti ca vt cht m ch lm sỏng t mt s c trng ph quỏt nht ca cuc vn
ng ca vt cht trong khụng gian v thi gian.
Trc ht ta cn xem khỏi nim vn ng l gỡ. Theo quan im ca ch
ngha duy vt bin chng, vn ng khụng ch l s thay i v trớ trong khụng gian
(hỡnh thc vn ng thp, gin n ca vt cht) m theo nh ngha chung "vn
ng l mi s bin i núi chung. Ph.Anghen vit: "vn ng hiu theo ngha
chung nht() bao gm t c mi s thay i (theo) v quỏ trỡnh din ra trong v
tr, k t s thay i v trớ n gin cho n t duy"
1
.
Khi nh ngha vn ng l s bin i núi chung thỡ vn ng l "thuc tớnh
c hu ca vt cht" l phng thc tn ti ca vt cht"
2
. iu ny cú ngha l vt
21, 2
C.Mác và Angen: Toàn tập NXB Chính trị quốc gia - Hà Nội
Trang 8
cht tn ti bng cỏch vn ng. Trong vn ng v thụng qua vn ng m cỏc
dng vt cht biu hin bc l s tn ti ca mỡnh ch rừ mỡnh l cỏi gỡ. Khụng th
cú vt cht m khụng cú vn ng. Mt khi chỳng ta nhn thc c nhng hỡnh
thc vn ng ca vt cht thỡ chỳng ta nhn thc c bn thõn vt cht.
Vi tớnh cỏch l thuc tớnh c hu ca vt cht, theo quan im ca trit hc
Mỏc Lờnin vn ng l s t thõn vn ng ca vt cht c to nờn t s tỏc ng
ln nhau ca cỏc thnh t ni ti trong cu trỳc vt cht. Quan im ny i lp vi
quan im duy tõm hoc siờu hỡnh v vn ng. Nhng ngi theo quan im duy
tõm hoc siờu hỡnh khụng i tỡm ngun gc ca vn ng bờn trong bn thõn ca
s vt, m i tỡm ngun gc ngoi s vt. Quan im s t thõn vn ng ca vt
cht ó c chng minh bi nhng thnh tu ca khoa hc t nhiờn v ngy cng
nhng phỏt kin mi ca khoa hc t nhiờn hin i cng khng nh quan im ú.
Vt cht l vụ hn, vụ tn khụng sinh ra khụng mt i m vn ng l thuc
tớnh khụng th tỏch ri vt cht nờn bn thõn s vn ng cng khụng th tỏch ri
vt cht nờn bn thõn s vn ng cng khụng th b mt i hoc sỏng to ra. Kt
lun ny ca trit hc Mỏc Lờnin ó c khng nh bi nh lut bo ton v
chuyn hoỏ nng lng theo nh lut ny, vn ng, ca vt cht c bo ton c
v mt lng v cht. Nu mt hỡnh thc vn ng no ú ca s vt b mt i thỡ
tt yu s ny sinh mt hỡnh thc vn ng khỏc thay th nú. Cỏc hỡnh thc vn
ng chuyn hoỏ ln nhau, cũn vn ng ca vt cht thỡ vnh vin, tn ti cựng vi
s tn ti vnh vin ca vt cht. Thuyt tng i v mt s lý thuyt vt lý khỏc
ca Anhxtanh cú bn n s ph thuc ln nhau gia khi lng v nng lng (E -
mc
2
), hay quy lut tng ng gia khi lng bin thnh nng lng quy lut ny
l bng chng mi ca khoa hc t nhiờn v s thng nht ca vt cht v vn ng
cng nh tớnh khụng th sỏng to ra v tiờu dit c ca vt cht v vn ng.
Bng chng y ó ph nh quan im ca thuyt duy nng ra i vo cui th k
XIX trong mt b phn cỏc nh khoa hc t nhiờn ó quy tt c nhng hin tng
thiờn nhiờn thnh nhng bin th khỏc nhau ca nng lng khụng cú c s vt cht.
ng thi, bng chng y cng ph nh quan im ca mt s nh trit hc duy
tõm mun tỏch ri vn ng ra khi vt cht, thay th khỏi nim vt cht bng khỏi
nim nng lng.
Trang 9
Da trờn nhng thnh tu ca khoa hc thi i mỡnh. PhAnghen ó phõn
chia vn ng thnh 5 hỡnh thc c bn. T ú cho n nay khoa hc hin i ó
phỏt hin ra nhng hỡnh thc t chc vt cht mi, do ú ó phỏt hin ra nhng hỡnh
thc mi ca vn ng. Chng hn, khoa hc ó chia hỡnh thc vn ng ca vt
cht thnh ba nhúm tng ng vi ba lnh vc ca th gii vt cht l nhúm th gii
vụ sinh, nhúm hu sinh v xó hi. ng thi khoa hc cũn phỏt trin v b sung v
cỏc hỡnh thc vn ng c bn nh vn quan h gia vn ng c hc v vt lý,
gia vt lý v hoỏ hc, bn cht ca vn ng sinh hc, mi quan h gia quỏ trỡnh
vt cht v tinh thn trong i sng xó hi v.v Tuy nhiờn cỏch phõn loi ph bin,
chung nht cho n nay vn l chia (hỡnh thc) vn ng thnh nm hỡnh thc c
bn sau:
1. Vn ng c hc: s di chuyn v trớ ca cỏc vt th trong khụng gian.
2. Vn ụng vt lý: Vn ng ca cỏc phõn t, cỏc ht c bn, vn ng in
t, cỏc quỏ trỡnh nhit in
3. Vn ng hoỏ hc: vn ng ca cỏc nguyờn t, cỏc quỏ trỡnh hoỏ hp v
phõn gii cỏc cht.
4. Vn ng sinh hc: Trao i cht gia c th sng v mụi trng.
5. Vn ng xó hi: S thay i, thay th cỏc quỏ trỡnh xó hi ca cỏc hỡnh
thỏi kinh t xó hi.
i vi s phõn loi vn ng ca vt cht thnh 5 hỡnh thc xỏc nh nh
trờn, cn chỳ ý nguyờn tc quan h gia chỳng l:
Cỏc hỡnh thc vn ng núi trờn khỏc nhau v cht. T vn ng c hc n
vn ng xó hi khỏc nhau v trỡnh ca s vn ng, nhng trỡnh ny tng
ng vi trỡnh ca cỏc kt cu vt cht.
Cỏc hỡnh thc vn ng cao da trờn c s cỏc hỡnh thc vn ng thp, bao
hm trong nú tt c cỏc hỡnh thc vn ng thp hn. Trong khi ú, cỏc hỡnh thc
vn ng thp khụng cú kh nng bao hm cỏc hỡnh thc vn ng trỡnh cao
hn. Bi vy, mi s quy gim cỏc hỡnh thc vn ng thp u l sai lm.
Trong s tn ti ca mỡnh, mi s vt cú th gn lin vi nhiu hỡnh thc vn
ng khỏc nhau. Tuy nhiờn bn thõn tn ti ca s vt ú bao gi cng c trng
bng nhng hỡnh thc vn ng c bn. Vớ d trong c th sinh vt cú cỏc hỡnh thc
Trang 10
vn ng khỏc nhau nh vn ng c hc, vn ng vt lý, vn ng hoỏ hc, vn
ng sinh hc, nhng hỡnh thc vn ng sinh hc mi l c trng c bn ca (loi
ngi) sinh vt. Vn ng xó hi l hỡnh thc c trng cho hot ng ca con
ngi.
Chớnh bng s phõn loi cỏc hỡnh thc vn ng c bn, Ph.Anghen ó t c
s cho s phõn loi cỏc khoa hc tng ng i vi nghiờn cu ca chỳng v ch ra
c s ca khuynh hng phõn ngnh v hp ngnh ca cỏc khoa hc. Ngoi ra t
tng v s khỏc nhau v cht v thng nht ca cỏc hỡnh thc vn ng c bn cũn
l c s chng li khuynh hng sai lm trong nhn thc l quy hỡnh thc vn
ng cao vo cỏc hỡnh thc vn ng thp v ngc li. Vớ d t gia th k XIX,
nhng ngi theo ch ngha acuyn xó hi" mun quy vn ng vt cht thnh vn
ng sinh hc, xem con ngi nh mt sinh vt thụng thng gii thớch hot ng
ca xó hi loi ngi trong phm vi tỏc ng ca quy lut sinh hc l u tranh
sinh tn. H cho rng u tranh sinh tn dn n tiờu dit ln nhau trong xó hi
loi ngi l mt hin tng t nhiờn. V c bn, ch ngha "acuyn xó hi" l mt
hc thuyt phn ng nú ó cc oan hoỏ v lm mộo mú hc thuyt tin hoỏ ca
acuyn. Nguyờn nhõn chớnh to ra sai lm ny l nhng ngi theo hc thuyt ú
khụng thy c s khỏc nhau v trỡnh gia vn ng sinh hc v vn ng xó
hi, h quy gin mt cỏch gng ộp vn ng xó hi v vn ng sinh hc.
Khi trit hc Mỏc Lờnin khng nh th gii vt cht tn ti trong s vn
ng vnh cu ca nú thỡ iu ú khụng cú ngha l ph nhn hin tng ng im
ca th gii vt cht. Trỏi li trit hc Mỏc - Lờnin tha nhn rng, quỏ trỡnh vn
ng khụng ngng ca th gii vt cht chng nhng khụng loi tr m cũn bao
hm trong nú hin tng ng im tng i, khụng cú hin tng ng im tng
i thỡ khụng cú s vt no tn ti c. "Trong vn ng ca cỏc thiờn th, cú vn
ng trong cõn bng v cú vn ng trong vn ng. Nhng bt k vn ng tng
i riờng bit no () cng u cú xu hng khụi phc li s ng yờn tng i
ca cỏc vt th kh nng cõn bng tm thi l nhng iu kin ch yu ca s phõn
hoỏ ca vt cht.
c im c bn ca hin tng ng im tng i (hay trng thỏi cõn bng
tm thi ca s vt trong quỏ trỡnh vn ng ca nú) l trc ht hin tng ng
Trang 11
im tng i ch xy ra trong mt mi quan h nht nh ch khụng phi trong mi
mi quan h cựng mt lỳc. Ta núi con tu ng im l trong mi quan h bn cng,
cũn so vi mt tri v cỏc thiờn th khỏc thỡ nú vn ng theo s vn ng ca qu
t. Th hai, ng im ch xy ra vi mt hỡnh thỏi vn ng trong mt lỳc no ú,
ch khụng phi vi mi hỡnh thc vn ng trong cựng mt lỳc. Ta núi con tu
ng im l núi vn ng c hc, nhng ngay lỳc ú thỡ vn ng vt lý, vn ng
hoỏ hc c din ra trong bn thõn nú. Th ba, ng im ch biu hin trng thỏi vn
ng ca nú, ú l vn ng trong thng bng trong s n nh tng i biu hin
thnh mt s vt, mt cõy, mt con trong khi nú cũn l nú cha b phõn hoỏ thnh
cỏi khỏc. Chớnh nh trng thỏi n nh ú m s vt thc hin c di chuyn hoỏ
tip theo, khụng cú ng im tng i thỡ khụng cú s vt no c. Do ú ng im
cũn c biu hin nh mt quỏ trỡnh vn ng trong phm vi cht ca s vt cũn
n nh, cha thay i. Th t, l vn dng n nh no ú, cũn vn ng núi chung
tc l s tỏc ng qua li ln nhau gia s vt v hin tng lm cho tt c khụng
ngng bin i. Vỡ th ng im ch l mt hin tng tm thi. Ph.Anghen ch rừ:
"vn ng riờng bit cú xu hng chuyn thnh cõn bng, vn ng ton b phỏ
hoi s cõn bng riờng bit" v "mi s cõn bng ch l tng i v tm thi".
3. Khụng gian v thi gian
Trong trit hc Mỏc Lờnin cựng vi phm trự vn ng thỡ khụng gian v thi
gian l nhng phm trự c trng cho phng thc tn ti ca vt cht. VI.Lờnin ó
nhn xột rng: "trong th gii khụng cú gỡ ngoi vt cht ang vn ng v vt cht
ang vn ng khụng th vn ng õu ngoi thi gian v khụng gian"
1
.
Trong lch s trit hc khỏi nim thi gian v khụng gian l nhng phm trự
xut hin rt sm. Ngay thi xa xa ngi ta ó hiu rng bt k khỏch th vt cht
no u chim mt v trớ nht nh mt khung cnh nht nh trong tng quan v
mt kớch thc so vi khỏch th. Cỏc hỡnh thc tn ti nh vy ca vt th c gi
l khụng gian. Bờn cnh cỏc quan h khụng gian, s tn ti ca cỏc khỏch th vt
cht cũn c biu hin mc tn ti lõu di hay mau chúng ca hin tng
mc tn ti lõu di hay mau chúng ca hin tng s k tip trc sau ca cỏc
giai on vn ng. Nhng thuc tớnh ny c c trng bng phm trự thi gian.
1
VI.Lênin toàn tập, NXB Tiến bộ Matxcơva
Trang 12
Tuy vy trong lch s trit hc xung quanh cỏc phm trự khụng gian v thi
gian ó tng cú rt nhiu vn gõy tranh cói, trong ú iu quan tõm trc ht l
khụng gian v thi gian cú hin thc khụng hay ú ch l nhng tru tng n
thun ch tn ti trong ý thc ca con ngi. Nhng ngi theo ch ngha duy tõm
ph nhn tớnh khỏch quan ca khụng gian v thi gian. Chng hn Beccli v Hium
con thi gian v khụng gian ch l ni dung ca ý thc cỏ nhõn. Cant coi khụng
gian v thi gian ch l hỡnh thc ca s trc quan ca con ngi ch khụng phi l
thc ti khỏch quan.
Vo th k XVII - XVIII cỏc nh duy vt siờu hỡnh tp trung phõn tớch cỏc
khỏch th v mụ, vn ng trong tc thụng thng nờn ó tỏch ri khụng gian v
thi gian vi vt cht. Niutn cho rng khụng gian v thi gian l nhng thc th
c bit khụng gn bú gỡ vi nhau v tn ti c lp bờn cnh vt cht cũn tng t
nh cỏc vt tn ti c lp bờn cnh nhau.
Trờn c s cỏc thnh tu ca khoa hc v thc tin, ch ngha duy vt bin
chng cho rng khụng gian v thi gian l nhng hỡnh thc tn ti khỏch quan ca
vt cht. Khụng gian v thi gian gn bú ht sc cht ch vi nhau v gn lin vi
vt cht, l phng thc tn ti ca vt cht. iu ú cú ngha l khụng cú mt dng
vt cht no tn ti bờn ngoi khụng gian v thi gian. Ngc li, cng khụng th
cú thi gian v khụng gian no ngoi vt cht. Ph.Angen vit: "cỏc hỡnh thc c
bn ca mi tn ti l khụng gian v thi gian, tn ti ngoi thi gian thỡ cng vụ lý
nh tn ti ngoi khụng gian"
1
. Lờnin cho rng chng li mi ch ngha tớn
ngng v ch ngha duy tõm thỡ phi "tha nhn mt cỏch dt khoỏt kiờn quyt
rng nhng khỏi nim ang phỏt trin ca chỳng ta v khụng gian v thi gian u
phn ỏnh thi gian v khụng gian thc ti khỏch quan, kinh nghim ca chỳng ta v
nhn thc ca chỳng ta ngy cng thớch ng vi khụng gian v thi gian khỏch
quan, ngy cng phn ỏnh ỳng n hn v sõu sc hn"
2
.
Quan im ca trit hc duy vt bin chng nh trờn c xỏc nhn bi
nhng thnh tu khoa hc t nhiờn. Chng hn Lụbatxộpxki trong hỡnh hc phi
clit ca mỡnh, bng con ng hng vo bn thõn thc ti v vo bn thõn ca
s vt ụng ó nờu lờn nh th 5 khỏc vi clit rng: "Qua mt im ngoi
1
Các Mác và Anghen: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia Hà Nội 1994
2
VI.Lênin: toàn tập, Nxb Tiến bộ, Matxcơva. 1980
Trang 13
ng thng ngi ta cú th k khụng phi l mt m ớt nht l hai ng thng
song song vi ng thng ú". S phỏt trin ca hỡnh hc phi clit ó bỏc b t
tng Cant v khụng gian v thi gian coi nh l nhng hỡnh thc ca tri giỏc cm
tớnh ngoi kinh nghim Thuyt tng i ca Anhxtanh ó xỏc nhn rng, khụng
gian v thi gian khụng t nú tn ti, tỏch ri vt cht m nm trong mi liờn h qua
li ph bin khụng th phõn chia. Nh vy khụng gian v thi gian cú nhng tớnh
cht sau õy:
Tớnh khỏch quan, ngha l khụng gian v thi gian l thuc tớnh ca vt cht
tn ti gn lin vi nhau v gn lin vi vt cht. Vt cht tn ti khỏch quan, do ú
khụng gian v thi gian cng tn ti khỏch quan.
Tớnh vnh cu v vụ tn ngha l khụng cú tn cựng v mt phớa no c, c v
quỏ kh tng lai c v ng trc ln ng sau, c v bờn phi ln bờn trỏi, c v
phớa trờn ln phớa di.
Khụng gian luụn cú ba chiu (chiu di, chiu rng, chiu cao). Cũn thi gian
ch cú mt chiu t quỏ kh n tng lai. Khỏi nim khụng gian nhiu chiu m ta
thng thy trong khoa hc hin nay l mt tru tng khoa hc dựng ch tp
hp mt s i lng c trng cho cỏc thuc tớnh khỏc nhau ca khỏch th nghiờn
cu v tuõn theo nhng quy tc bin i nht nh. ú l mt cụng c toỏn hc
h tr dựng trong quỏ trỡnh nghiờn cu ch khụng phi ch khụng gian thc,
khụng gian thc ch cú ba chiu.
Trang 14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét